Кыргыз Республикасынын
Жогорку Кеңешинин
2008-жылдын 20-июнундагы
N 548-IV токтому менен
бекитилген

Депутаттык этика
КОДЕКСИ

1-глава. Жалпы жоболор
2-глава. Жогорку Кеңештин, депутаттык фракциялардын, комитеттер
менен убактылуу комиссиялардын жыйналыштарындагы
депутаттык этиканын эрежелери
3-глава. Шайлоочулар менен иштөө учурундагы депутаттык этиканын
эрежелери
4-глава. Мамлекеттик бийлик, жергиликтүү өз алдынча башкаруу
органдары жана кызмат адамдары менен өз ара иштешкен
учурда депутаттык этиканын эрежелери
5-глава. Жалпыга маалымдоо каражаттары менен өз ара иштешкен
учурдагы депутаттык этиканын эрежелери
6-глава. Чет мамлекеттерде болгондо жана чет өлкөлүк жарандар
менен жолугушкан учурдагы депутаттык этиканын эрежелери
7-глава. Депутаттардын Жогорку Кеңештин Аппаратынын кызматкерлери
менен өз ара мамилелеринин эрежелери
8-глава. Депутаттарга акчалай жана мүлктөй коюлуучу талаптар
9-глава. Депутаттардын кызыкчылыктарынын кагылышы
10-глава. Депутаттык этиканын эрежелерин сактабагандыгы үчүн
моралдык жана тартиптик жагынан таасир этүүнүн чаралары

Ушул депутаттык этика кодекси (мындан ары - Кодекс) - коомго татыктуу кызмат кылуу, натыйжалуу мыйзам чыгаруу ишин уюштуруу, кызыкчылыктардын мүмкүн болуучу кагылыштарына, кыянатчылыктарга жана коррупцияга жол бербөө максатында Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин депутаттары (мындан ары - депутаттар) тарабынан ыктыярдуу кабыл алынган жүрүм-турум эрежелерин жана этикалык нормаларды сактоо милдеттенмеси.

1-глава.
Жалпы жоболор

1.1. Кызматка киришкенде депутаттар Жогорку Кеңештин алдында төмөндөгүдөй ант берет:
"Мен, ..., Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин депутатынын кызматына киришип жатып, Кыргыз Республикасына берилгендигимди билдирип, Кыргыз Республикасынын Конституциясын жана мыйзамдарын сактоого, өз милдеттеримди бүткүл элдин кызыкчылыгында аткарууга, кыргыз мамлекетинин эгемендигин жана көзкарандысыздыгын коргоого ант беремин".
1.2. Кодекс жарандардын Парламентке болгон ишениминин өсушүнө жана парламентчилердин ишине керектүү маданияттын калыптанышына көмөк көрсөтүүчү депутат сактоого тийиш жүрүм-турум стандарттарын (нормаларын) белгилөөчү документ болуп эсептелет.
1.3. Депутат өзүнүн ишинде Кыргыз Республикасынын кызыкчылыктарын коргоого, Конституцияны, "Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин депутатынын статусу жөнүндө" Мыйзамды, Жогорку Кеңештин Регламентин, Кыргыз Республикасынын дагы башка нормативдик укуктук актыларын жана ушул Кодексти сактоого тийиш.
1.4. Депутаттын ишмердиги азыркы жана келечек муундар алдында өз Ата Мекенине болгон жоопкерчилигинен келип, мамлекеттин бакубаттыгына жана гүлдөп өсүшүнө жетишүүгө багытталышы керек.
1.5. Депутат өзүнүн кадыр-баркына, ошондой эле Жогорку Кеңештин кадыр-баркына жана жалпы эле мамлекетке залака келтириши мүмкүн болгон ар кандай иштен жана жосундардан карманууга тийиш.
1.6. Депутат башка депутаттардын, кызмат адамдарынын жана жарандардын ар-намысын сыйлоого тийиш. Башка депутаттын ар-намысына жана кадыр-баркына залал келтирүүчү, ошондой эле кемсинтүүчү формадагы кеп-сөздү айтууга жол берилбейт.

2-глава.
Жогорку Кеңештин, депутаттык фракциялардын,
комитеттер менен убактылуу комиссиялардын
жыйналыштарындагы депутаттык этиканын эрежелери
                                   
2.1. Депутаттардын өз ара мамилелери тең укуктуу негизде түзүлөт. Ар бир депутат башка депутаттарга алардын саясий таандыгына карабастан калыс мамиле жасоого милдеттүү. Депутаттар өзүнүн ишин каралып жаткан маселелер боюнча эркин коллективдүү талкуулоо жана чечимдерди кабыл алуу, ой-пикирлердин көп түрдүүлүгүнө сый мамиле кылуу, кагылыштарга жол бербөө, талкуулоо жолу менен депутаттар арасында талаш-тартышты чечүүнүн жолун издөө принциптеринде курушу керек. Депутат өзүнүн көз карашын коркутуу, ультиматум коюу, дагы башка ушул сыяктуу иш-аракеттер менен таңуулай албайт.
2.2. Депутат Жогорку Кеңештин жыйындарына, өзү мүчө болгон депутаттык фракциялардын, комитеттер менен убактылуу комиссиялардын жыйындарына катышууга милдеттүү. Депутаттын жыйындарда болбой калышына жүйөлүү себептер боюнча гана жол берилет, бул учурда депутат Жогорку Кеңештин Регламентинде каралган тартипке ылайык иш жүргүзүүгө милдеттүү.
2.3. Депутат Жогорку Кеңештин чечимдери менен тапшырмаларын адилет аткарууга милдеттүү. Депутат Жогорку Кеңештин Регламентинин жана "Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин депутатынын статусу жөнүндө" Мыйзамдын талаптарын аткарууга милдеттүү. Жыйналыштарды үзгүлтүккө учуратууга багытталган депутаттардын жеке жана жаматтык аракеттерине: жүйөсүз себептер боюнча жыйындар залылан чыгып кетишине; төрагалык кылуучу сөз бермейинче чыгып сүйлөшүнө; талкууланып жаткан маселеден тышкары сөз сүйлөөгө; сүйлөп жаткандардын сөзүн кыйкырып үзгүлтүккө учуратууга; жыйында төрагалык кылуучу тарабынан сөз берилгендерге тоскоолдук кылышына; депутаттардын сүйлөгөн сөздөрүн чечмелөөгө, ушул Кодекске жана Кыргыз Республикасынын колдонуудагы мыйзамдарына шайкеш келбеген дагы башка иш-аракеттерди жасоого жол берилбейт.
2.4. Жогорку Кеңештин, депутаттык фракциялардын, комитеттердин жана убактылуу комиссиялардын жыйындарында катышууда депутат жыйынга төрагалык кылып жаткан адамга, жыйынга катышып отурган башка депутаттарга жана адамдарга кичи пейил, сылык-сыпаа жана сый мамиле көрсөтүшү керек. Депутат өзүнүн сөзүндө орой, кемсинтүүчү сөздөрдү колдонбошу, одоно сөздөрдү айтпашы, кимдир бирөөнүн дарегине негизсиз күнөө коюуга, билип туруп жалган маалыматты пайдаланууга, мыйзамсыз иш-аракетке чакырууга жол бербеши керек.
2.5. Жогорку Кеңештин иш маалында депутаттар Жогорку Кеңештин ишинин расмий мүнөзүнө шайкеш келген иш стилиндеги кийим кийүүгө тийиш. Расмий иш-чараларга катышуу учурунда депутаттардын кийиминин формасы расмий иш-чаралардын протоколунун талаптарына шайкеш келүүгө тийиш. Жогорку Кеңештин жыйналышы жүрүп жаткан учурда уюлдук байланыш каражаттарын пайдаланууга тыюу салынат.

3-глава.
Шайлоочулар менен иштөө учурундагы
депутаттык этиканын эрежелери
                                   
3.1. Депутат жарандардын укуктарын, эркиндиктерин, мыйзамдуу кызыкчылыктарын жана мыйзамдарды сактоого багытталган Кыргыз Республикасынын мыйзамдарында каралган чараларды көрүүгө тийиш.
3.2. Депутат шайлоочулар менен байланыш түзүүгө, алардын кайрылууларын карап турууга, каттарына жооп берүүгө, жарандарды жеке кабыл алууну жүргүзүүгө, жарандар тарабынан коюлган маселелерди чечүүгө багытталган сунуштарды тиешелүү мамлекеттик бийлик, жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарына, коммерциялык эмес уюмдарга киргизип турууга тийиш.
3.3. Шайлоочулар менен жеке сүйлөшкөндө депутат профессионализмдин, ак ниеттүүлүктүн жана адилеттүүлүктүн өрнөгүн көрсөтүүгө умтулушу керек. Депутат шайлоочулардын ишенимине татыктуу болууга, өзүнүн үлгүсү менен мамлекеттик тартипти чыңдоого, жарандык милдеттердин аткарылышына көмөк көрсөтүүгө милдеттүү.
3.4. Депутат шайлоочулар менен жолугушуунун жүрүшүндө өзүнүн иши, анын ичинде жарандардын жеке кайрылууларына байланыштуу маалымат берүүгө милдеттүү. Мындай кайрылууларга жооп 30 календарлык күн ичинде берилиши керек. Депутат тарабынан шайлоочуларга берилүүчү маалымат толук, ишенимдүү жана объективдүү болууга тийиш.

4-глава.
Мамлекеттик бийлик, жергиликтүү өз алдынча
башкаруу органдары жана кызмат адамдары менен өз ара
иштешкен учурда депутаттык этиканын эрежелери
                                   
4.1. Мамлекеттик бийлик, жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдары, башка юридикалык жактар менен өз ара мамилелерде депутат өзүнүн ыйгарым укуктарын жеке максаттарда пайдаланууга укугу жок.
4.2. Депутат мамлекеттик бийлик, жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарына, башка юридикалык жакка депутаттык суроо-талап менен кайрылганда депутаттык этиканын нормаларын карманууга тийиш.
4.3. Депутат Жогорку Кеңештин депутатынын расмий бланктарын депутаттык суроо-талаптар жана мамлекеттин жана шайлоочулардын кызыкчылыктарын жетекчиликкке алуу менен депутаттык ыйгарым укуктарды ишке ашырууга зарыл документтер үчүн гана пайдаланышы керек.

5-глава.
Жалпыга маалымдоо каражаттары менен өз ара
иштешкен учурдагы депутаттык этиканын эрежелери
                                   
5.1. Депутат колдонуудагы мыйзамдарда каралган тартипте жалпыга маалымдоо каражаттарында өз ишмердигинин маселелери боюнча чыгып сүйлөөгө укуктуу.
5.2. Депутат Жогорку Кеңештин же анын органдарынын (фракциялардын, комитеттердин, убактылуу комиссиялардын) атынан, алардын ой-пикирин билдирүүгө расмий ыйгарым укук берилген учурда гана чыгып сүйлөй алат. Депутат фракциянын ой-пикирин эсепке албастан жалпыга маалымдоо каражаттарында ачык билдирүүлөрдү жасоодон карманышы керек.
Депутат өзүнүн жеке пикирин аны өзгөчө эскерткенден кийин гана билдире алат.
5.3. Депутат Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин жана анын органдарынын ишине объективдүү баа берүүгө укуктуу. Депутаттын сүйлөгөн сөздөрү сылык, таразаланган жана фактыларга негизделген болушу керек.
5.4. Эгерде депутаттын ачык сүйлөгөн сөздөрүндө жана билдирүүлөрүндө жарандын ар-намысын жана кадыр-баркын басмырлаган ой-пикирлер камтылса, депутат өзүнүн ой-пикирлери одоно же калпыс айтылганын ачык моюнга алып, мыйзамдарда башкача жагдайлар каралбаса, кайсы жарандын ар-намысына шек келтирсе, ошол жарандан кечирим суроого милдеттүү.

6-глава.
Чет мамлекеттерде болгондо жана
чет өлкөлүк жарандар менен жолугушкан учурдагы
депутаттык этиканын эрежелери
                                   
6.1. Жогорку Кеңештин расмий делагацияларынын курамында чет мамлекеттерде болгон мезгилде депутат парламенттин - Кыргыз Республикасында мыйзам чыгаруу бийлигин ишке ашыруучу жогорку өкүлчүлүктүү органдын атынан чыгат.
6.2. Чет мамлекеттерде болгон учурунда депутаттын бардык иш-аракети Кыргыз Республикасынын зоболосун жана депутаттык корпустун кадыр-баркын көтөрүүгө багытталышы керек.
6.3. Депутат кайсы өлкөдө жүрсө, ошол өлкөнүн өзгөчөлүктөрүн, каада-салтын жана мыйзамдарын сыйлашы, этикетти сакташы жана кагылыштуу кырдаалдардан качышы керек.

7-глава.
Депутаттардын Жогорку Кеңештин Аппаратынын
кызматкерлери менен өз ара мамилелеринин эрежелери
                                   
7.1. Депутат мамлекеттик кызматчылардын депутаттык ишке таандык маселелер боюнча өзүнүн профессионалдык ой-пикири болуу укугуна түшүнүү менен мамиле жасашы керек. Депутат Жогорку Кеңештин Аппаратынын кызматкерлери менен өз ара иштешкен учурда профессионализмдин өрнөгүн көрсөтүп, адилеттүүлүктүн, кең пейилдүүлүктүн үлгүсү болуп, моралдык-психологиялык жагымдуу климаттын үзүрдүү иштөө үчүн түзүлүшүнө көмөк көрсөтүшү керек.
7.2. Аппараттын кызматкерлеринин иши Жогорку Кеңештин Регламентине, Жогорку Кеңештин Аппараты жөнүндө жобого, дагы башка нормативдик укуктук актыларга ылайык депутаттардын депутаттык милдеттерин аткарышын камсыз кылууга багытталган.

8-глава.
Депутаттарга акчалай жана
мүлктөй коюлуучу талаптар
                                   
8.1. Депутат өзүнүн статусун жеке максаттар үчүн пайдалана албайт жана өзүнүн объективдүүлүгүнө жана көзкарандысыздыгына шек келтирүүчү кырдаалдарга жол бербеши керек.
8.2. Депутаттык ыйгарым укуктарды аткарууга байланышкан чыгымдарды жабыш үчүн депутат өзүнө Кыргыз Республикасынын мыйзамдарына ылайык бөлүнгөн каражаттарды пайдаланат.
8.3. Депутат бир эле учурда башка мамлекеттик же муниципалдык кызматта тура албайт, ишкердикти жүзөгө ашыра албайт, коммерциялык уюмдун жетекчи органына же байкоочу кеңешине кире албайт. Депутат депутаттык милдеттерди аткарууга залакасы тийбесе, илимий, педагогдук, башка чыгармачылык иш менен алектене алат.
8.4. Депутат Кыргыз Республикасынын мыйзамдарында каралган тартипте жана мөөнөттө өзүнө, жакын туугандарына таандык менчик укугундагы киреше жана мүлк жөнүндө декларация тапшырууга милдеттүү.
8.5. Финансылык, өндүрүштүк же коммерциялык ишканалардын кандай гана жарнагында болбосун депутаттын статусун көрсөтүү менен депутаттын атын пайдаланууга жол берилбейт.
8.6. Депутат кызматтык ыйгарым укуктарын аткарууга байланышкан иш-аракетти жүзөгө ашыргандыгы же аракетсиздиги үчүн үчүнчү жактардан белек, акча жана кызмат көрсөтүү түрүндө сыйакы алууга укуксуз.

9-глава.
Депутаттардын кызыкчылыктарынын кагылышы
                                   
9.1. Кызыкчылыктардын кагылышы деп депутат өзүнүн жеке кызыкчылыктарына тиешеси бар маселелерди талкуулоого жана алар боюнча добуш берүүгө катышкан кырдаал же депутаттык ыйгарым укуктарды пайдалануу менен башка ар кандай пайда алууга алып келген кырдаал эсептелет.
9.2. Депутат материалдык сыйакы алып, кайсы бир маселени Жогорку Кеңеште өткөрүп кетүүнү сүрөөнгө албашы керек.
9.3. Эгерде талкууга депутат өзү кызыкдар болгон же мындан ары кызыкдар болушу мүмкүн маселе коюлуп жатса, ал бул тууралу Жогорку Кеңештин, депутаттык фракциянын, комитеттин жана убактылуу комиссиянын жыйналышына талкуу башталганга чейин билдирип коюуга милдеттүү.
9.4. Жогорку Кеңештин депутаты өзүнө мамлекеттик орган жана кызмат адамдары тарабынан берилген кызматтык расмий маалыматты жеке пайдасы үчүн пайдалана албайт.
9.5. Депутат өзүнүн депутаттык ыйгарым укуктарын ишке ашыруунун натыйжасында өзүнө белгилүү болгон маалыматтарды, эгерде бул маалыматтар төмөндөгүдөй болсо, жарыя кылбашы керек:
- Жогорку Кеңештин, фракциялардын, комитеттердин жана убактылуу комиссиялардын жабык жыйналыштарында каралган маселелерге тиешелүү болсо;
- депутаттын жеке маселесин кароого байланыштуу Жогорку Кеңештин жыйналыштарында белгилүү болгон анын мыйзам менен корголуучу жеке турмушунун сырына тиешелүү болсо;
- шайлоочунун же башка адамдын жеке турмушунун сырын камтып, Жогорку Кеңештин депутатына аны жарыя кылбоо шартында ишенип берилсе;
- мамлекеттик же Кыргыз Республикасынын мыйзамдары менен корголуучу дагы башка жашыруун сырды камтыса.
9.6. Депутаттык ишти жүзөгө ашырган учурда депутат шайлоочулардын алдында жоопкерчиликтүү экенин жана мамлекеттик кызыкчылыктарды көздөй тургандыгын ар дайым эсинде тутушу керек.

10-глава.
Депутаттык этиканын эрежелерин сактабагандыгы үчүн
моралдык жана тартиптик жагынан таасир этүүнүн чаралары
                                   
10.1. Депутаттык этиканын нормаларынын депутат тарабынан сакталышы анын жеке жана профессионалдык-ишмердик сапаттарына ар тараптан жана объективдүү баа берүү үчүн маанилүү элемент болуп эсептелет.
10.2. Депутат тарабынан ушул Кодекстин талаптарынын бузулушу Жогорку Кеңештин Этика жана регламент боюнча комитетинин жыйналышында комитет мүчөлөрүнүн демилгеси же комитетке келип түшкөн жазуу жүзүндөгү даттануу боюнча каралат. Комитет 30 календардык күн ичинде түшкөн даттанууга жооп берүүгө тийиш.
10.3. Жогорку Кеңештин Этика жана регламент комитети ушул Кодексти бузган адамга карата төмөндөгүдөй таасир этүүчү чараларды көрүүгө укуктуу:
- депутатка көпчүлүк алдында кечирим суроону сунуштоого;
- депутатка депутаттык этиканын нормалары менен эрежелери бузулган учурларды болтурбоо боюнча чаралар көрүлүшүн жана мындан ары мындай бузулуштарга жол берилбешин сунуштоого;
- депутаттык этиканын нормалары жана эрежелери экинчи ирет бузулган учурда Комитет маселени тиешелүү депутаттык фракциянын жыйналышына же Жогорку Кеңештин жыйналышына алып чыгууга;
- депутаттын жүрүм-турумун этикага ылайыксыз деп табууга;
- Жогорку Кеңештин жыйналышына жүйөлүү себептерсиз ар бир келбеген күнү үчүн депутаттык айлык төлөмдөрдөн 1/22 кармап калууну сунуштоого.
Эгерде депутат көпчүлүк алдында өз убагында кечирим сураса, ал ушул пункттун алтынчы абзацында каралгандан башка учурларда, таасир этүү чараларынан бошотулушу мүмкүн.
10.4. Депутат тарабынан депутаттын ар-намысын жана кадыр-баркын кордогон, Жогорку Кеңештин беделин түшүргөн жосун жасалса, Жогорку Кеңештин Этика жана регламент боюнча комитети депутаттын татыксыз жүрүм-туруму тууралу жалпыга маалымдоо каражаттары аркылуу шайлоочуларга маалымат берүүгө укуктуу.